Właściciele Szynwałdu

Przed 1328 rokiem w tych okolicach osiedlił się Leliwita Spicymir, któremu Władysław Łokietek nadał Tarnowiec. Spicymir to kasztelan krakowski pochodzący z rodziny rycerskiej, jego ojcem był Jakub syn Spicymira kasztelana wiśnickiego. W roku 1330 Spicymir otrzymał zgodę od króla na założenie miasta w Tarnowie na prawie magdeburskim. Obejmowało ono również okoliczne przysiółki i wsie, w następnym roku nabył on Skrzyszów. W tym czasie powstał za Skrzyszowem Szynwałd albo Mnich (Schonwald alias Mnych), pierwsze wzmianki w przekazach źródłowych datowane są na rok 1344. Po śmierci Spicymira dziedzicem tych dóbr został jego młodszy syn Rafał, był on kasztelanem Wiślickim. Następnie dobrami Rafała Spycymira podzielili się jego synowie Jan i Spytek, który zmarł młodo przed 1396 rokiem. A więc wszystkie majątki przeją jego brat Jan. Za czasów Ludwika Węgierskiego Jan był starostą radomskim, kasztelanem sandomierskim a później marszałkiem nadwornym. W czasie panowania Władysława Jagiełły pełnił funkcję wojewody i starosty sandomierskiego, następnie starosty ruskiego, a później kasztelana krakowskiego. Gdy zmarł Jan z Tarnowa ród Leliwitów podzielił się na trzy linie: jarosławską, melsztyńską i tarnowską. Szynwałd, Skrzyszów i Łękawica były własnością Jana, kanonika krakowskiego, który porzucił stan duchowny a następnie został wojewodą Krakowskim. Po śmierci Jana z Tarnowa majątki przejęła na krótki czas jego druga żona Elżbieta ze Stenberka, przeciwko niej wystąpili synowie Spytka z Jarosławia, brata Jana Tarnowskiego, o część majątku. Na skutek tych podziałów w 1437 roku Szynwałd, Skrzyszów i Łękawica przypadły Janowi Starszemu (Majorowi), Rafałowi Gratusowi, Janowi Feliksowi i Janowi Młodszemu (Amorowi). Następnie przekazali oni w 1441 roku matce Elżbiecie w dożywocie Szynwałd i Łękawicę. W 1447 roku Szynwałd, Łękawica i Skrzyszów znalazły się w posiadaniu Jana Feliksa i Jana Amora. W 1448 roku zostały podzielone majątki dwóch linii Tarnowskich, po śmierci dwóch starszych braci i matki Elżbiety, pozostali trzej wojewodzice dokonali podziału dóbr. Jan Amor przejął dobra tarnowskie z Szynwałdem, Łękawicą, Skrzyszowem, był on kasztelanem wojnickim, a pod koniec lat dziewięćdziesiątych XV wieku był kasztelanem krakowskim. Majątki Szynwałd, Baryczkę, Łękawicę i Skrzyszów, odziedziczył po Janie Amorze Młodszym jego syn Jan Amor. Był on synem Barbary córki Jana z Rożnowa i wnuczki Zawiszy Czarnego, piastował on później wysokie stanowiska państwowe, hetmana i kasztelana krakowskiego. 24 grudnia 1547 roku otrzymał od cesarza Karola V dziedziczny tytuł hrabiego. Był to okres kiedy między innymi Szynwałd był częścią dóbr tarnowskich, nazywanych Hrabstwem Tarnowskim. Gdy zmarł hetman Jan tarnowski w 1561 roku, dobra odziedziczył jego syn Jan Krzysztof, kasztelan wojnicki, starosta sandomierski i stryjski. Jan Krzysztof Tarnowski zmarł 1 kwietnia 1567 roku nie mając potomstwa. A więc dominium tarnowskie wraz z Szynwałdem odziedziczyła córka hetmana Jana Tarnowskiego, Zofia żona Konstantego Wasyla Ostrogskiego, wojewody kijowskiego. W 1568 roku Zofia i Konstanty Ostrogski zapewnili sobie wzajemne dożywocie na swoich dobrach. Niedługo przed śmiercią w 1570 roku Zofia zapisała swojemu mężowi dobra tarnowskie w skład których wchodziły Szynwałd, Łękawica, Pogórze, Pogórska Wola i Skrzyszów. Po śmierci Konstantego Ostrogskiego dobrami zarządzali wspólnie jego synowie, Janusz i Aleksander. Janusz był kasztelanem krakowskim, starostą włodzimierskim, czerkaskim, białocerkiewskim, kaniowskim i perejesławskim, natomiast Aleksander był wojewodą wołyńskim. W 1603 roku zmarł książę Aleksander Ostrogski i uchwałą Trybunału lubelskiego podzielono dobra po księciu Konstantym Ostrogskim pomiędzy księcia Janusza i dzieci księcia Aleksandra. Dzieci Aleksandra otrzymały między innymi Pogórze i Szynwałd. W 1603 roku Janusz Ostrogski utworzył ze swoich dóbr ordynację ostrogską, została ona przyjęta przez sejm po jego śmierci. Ponieważ dzieci Aleksandra Ostrogskiego były jeszcze niepełnoletnie majątkiem aż do roku 1617 zarządzała ich matka, Anna ze Stenbergu księżna Ostrogska. W 1617 roku 26 czerwca w Tarnowie synowie Aleksandra Ostrogskiego przejęli majątek z rąk matki a następnie doszło do jego podziału.

Dobra tarnowskie po księciu Januszu Ostrogskim odziedziczył jego wnuk, Władysław Dominik książę Ostrogski - Zasławski. Był on synem Eufrozyny i Aleksandra Zasławskiego. Ponieważ był on niepełnoletni majątkiem zarządzała do roku 1637 jego babka, Teofila ze Szczekarzewic Tarłówna, księżna na Ostrogu i kasztelanowa krakowska. Władysław Dominik piastował wysokie stanowiska pełnił funkcję koniuszego koronnego, wojewody sandomierskiego i krakowskiego jak również starosty łuckiego i ropczyckiego. Władysław z żoną Katarzyną Sobieską, która była siostrą późniejszego króla Polski Jana III, miał syna Aleksandra Janusza i córkę Teofilę Ludwikę. Wyszła ona za mąż za Dymitra Wiśniowieckiego, po śmierci męża ożeniła się powtórnie z Józefem Lubomirskim, marszałkiem wielkim koronnym. W tym czasie współwłaścicielką Tarnowa od 1621 roku była Katarzyna Zamojska, córka Aleksandra Ostrogskiego. W tym też roku dokonano ponownego podziału dóbr tarnowskich, Katarzyna Zamojska w części dóbr "zamojskich" nadal była w posiadaniu Pogórza i Szynwałdu. Katarzyna Zamojska zmarła w 1642 roku, Pogórze i Szynwałd oraz częścią dóbr tarnowskich po Katarzynie i jej siostrze Alojzji Chodkiewiczowej przeją w spadku jej syn, Jan Zamojski. Był on generałem gwardii królewskiej, wojewodą kijowskim i podolskim oraz starostą kałuskim, kamienieckim, latyczowskim i rzeczyckim. W roku 1651 Jan Zamojski sprzedał biskupowi krakowskiemu Piotrowi Gembickiemu swoją część dóbr tarnowskich wraz częścią Pogórzy i Szynwałdu. Biskup Gembicki odsprzedał dobra w 1654 roku bratu Krzysztofowi, kasztelanowi gnieźnieńskiemu, następnie odziedziczył je Andrzej Gembicki, starosta nowodworski. W roku 1666 nabył je Jan Wielopolski, kasztelan wojnicki, w 1678 roku jego syn także Jan podkanclerzy koronny, odsprzedał je podskarbiemu Andrzejowi Morsztynowi. Marsztyn zbył to prawo Franciszkowi Bielińskiemu, wojewodzie malborskiemu, a jego syn Ludwik Bieliński odstąpił je Marcinowi Zamojskiemu, podskarbiemu koronnemu. Gdy zmarł Marcin Zamojski dziedzictwo części Pogórzy, Szynwałdu i pozostała części dóbr tarnowskich przejęła jego siostra Joanna Barbara, żona Aleksandra Koniecpolskiego. Następnie ich syn Stanisław kasztelan krakowski, odsprzedał ten majątek w 1682 roku krewnemu Janowi Koniecpolskiemu, wojewodzie bełskiemu. Gdy on umierał bezpotomnie, przekazał swe dobra Elżbiecie z Koniecpolskich Korycińskiej i jej synom. Również po jej bezpotomnej śmierci dobra te przejęła Marianna z Koniecpolskich Walewska i jej syn Zygmunt Walewski, starosta warecki. Zygmunt sprzedał w 1697 roku te dobra Teofili Ludwice z Zasławskich Lubomirskiej za 90 000 złotych polskich. Gdy zmarła Teofila Ludwik w 1709 roku dominium tarnowskie odziedziczył jej syn Aleksander Dominik Lubomirski. Zmarł on jednak bezdzietnie w 1723 roku a majątek odziedziczyła jego siostra Maria Anna Sanguszko.

W 1741 roku zmarła Maria Anna Sanguszkowa, pozostawiając dobra Hrabstwa Tarnowskiego synowi Januszowi Aleksandrowi, ostatniemu ordynatowi ostrogskiemu. Były one obciążone zapisem dożywotniego prawa użytkowania przez Pawła Karola Sanguszkę. Paweł Karol Sanguszko zmarł w 1752 roku zapisując majątek trzeciej swojej żonie Barbarze z Duninów na Skrzynnie. Oraz dożywocie na wszystkich swoich dobrach i sumy obciążające Hrabstwo. Jego ostatnią wolą był układ zastawny odnośnie dóbr tarnowskich zawarty między Barbarą Sanguszkową a jej pasierbem Januszem Aleksandrem. W 1751 roku Janusz Aleksander scedował swoje prawa do Hrabstwa Tarnowskiego na rzecz braci. W 1772 roku 13 lipca weszły do Tarnowa wojska austriackie, a 11 września ogłoszono uniwersał rozbiorowy cesarzowej Marii Teresy, w którym było zapisane że mieszkańcy dóbr tarnowskich stali się poddanymi Austrii. Barbara Sanguszkowa w 1774 roku zrzekła się dożywocia na dobrach tarnowskich i został on podzielony między ich synów. Byli to Józef, marszałek wielki litewski, Hieronim, wojewoda wołyński i Janusz Mokronowski Nestorowski wraz z pasierbem Januszem Aleksandrem. Hieronim Sanguszko otrzymał schedę tarnowską wraz z Hrabstwem, w skład którego weszły między innymi Łękawica z wójtostwem, Pogórze, Pogórska Wola, Skrzyszów z wójtostwem i Szynwałd. W Gumniskach pod Tarnowem w 1799 roku Hieronim Sanguszko wybudował stałą siedzibę. W roku 1870 w okolicy Tarnowa największe dobra posiadała rodzina Sanguszków było to 10 000 hektarów ziemi w różnych folwarkach, i budynki mieszkalne, gospodarcze wraz z narzędziami rolniczymi, zwierzętami gospodarczymi. Majątek ten szacowano na około 1 829 000 koron. Folwark w Szynwałdzie miał powierzchnię 211 hektarów i był drugi co do wielkości, w Skrzyszowie było 464 hektary. W XIX i XX wieku właścicielami folwarku byli książę Władysław Sanguszko, zmarł on 15 kwietnia 1870 roku w Cannes. Następnie książę Eustachy Sanguszko, zmarły 2 kwietnia 1903 roku w Austrii a Roman Sanguszko został zamordowany w Sławucie 1 listopada 1917 roku przez żołnierzy rosyjskich.

(Materiał opracowano między innymi na podstawie książki: "Dzieje Gminy Skrzyszów i okolic w zarysie" i innych źródeł)

   
© ALLROUNDER